Loading...

Taking too long?

Reload document

| Open in new tab

Αποθήκευση [117.05 KB]

The post ΔΙΑΔΙΚΤΥΑΚΗ ΕΚΔΗΛΩΣΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΟΡΤΑΣΜΟ 200 ΧΡΟΝΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΚΙΝΗΣΗ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ appeared first on ΠΥΞΙΔΑ – Ινστιτούτο Γεωπολιτικής, Εθνικής Συγκρότησης & Ανάπτυξης (Ι.Γ.Ε.ΣΥ.Α.).

Οι συνθήκες που οδήγησαν στην εμφάνιση της λαογραφίας.

Η Ευρώπη το 19ο αιώνα περνάει από τη φεουδαρχία και τις μεγάλες αυτοκρατορίες, στον κατακερματισμό της σε μικρότερα εθνικά κράτη. Η επιλογή αυτή οφείλεται στην επικράτηση του ρομαντικού πνεύματος – εθνικισμού, το οποίο αντιπαρατέθηκε στο Διαφωτισμό, γιατί πρόταξε το ιδιαίτερο, απέναντι στο γενικό και το συναίσθημα, απέναντι στην λογική, καθώς και το εθνικό απέναντι στο πανανθρώπινο. Αποτέλεσμα ήταν, το κάθε έθνος ξεχωριστά να ξεκινήσει να αναζητά τις ρίζες του, ερευνώντας την όποια ιδιομορφία του, σε σχέση με τα άλλα έθνη που το έκανε ξεχωριστό στη βάση της διάκρισης:

α) Εμείς: η δίκη μας εθνική-θρησκευτική ομάδα.

β) Οι άλλοι: η γειτονική εθνική-θρησκευτική ομάδα.

Στο Α δίπολο η οπτική είναι μονοδιάστατη και αναδεικνύει την ανωτερότητα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ως απορία του διαφωτισμού. Χαρακτηρίζεται από την αποικιοκρατία και την αλαζονεία στην διοίκηση.

Το Β δίπολο, αφορά αποκλειστικά την ευρωπαϊκή ήπειρο και λειτουργεί ως εργαλείο για τα νέα εθνικά κράτη, τον καπιταλισμό, καθώς και τις (Αυδίκος, 2009: 46) πολιτισμικές και κοινωνικές συμπεριφορές.

Η λαογραφία στη Αγγλία δημιουργείται ως επιστημονικό τμήμα των εθνο – ανθρωπολογικών προβληματισμών του 19ου αιώνα, επισημαίνοντας τις διαφορές ανάμεσα στην Ευρώπη και τις αποικίες. Είναι μια έκφραση του ρομαντικού κινήματος που αντιστέκεται στην ομογενοποιητική  δύναμη του διαφωτισμού, χρησιμοποιεί όμως το εργαλείο του εξελικτισμού και λειτουργεί με σαφή αρχαιολογικό προσανατολισμό, επιχειρώντας να διασώσει όσα γνωρίζουν οι  μετανάστες χωρικοί, που με τη έκρηξη της βιομηχανικής επανάστασης έχουν μετακομίσει στα εργοστάσια και τις μεγάλες πόλεις. (Αυδίκος, 2009: 49). Παράλληλα προσπαθεί να προλάβει την επέκταση του νεωτεριστικού πνεύματος στην ύπαιθρο και αναδεικνύει τον πολιτισμό ως ιστορική μνήμη ενός κόσμου που μπήκε σε διαδικασία αποσύνθεσης.

Στην Αγγλία ο αρχαιολόγος william Thoms το 1846 σε μια επιστολή του σε περιοδικό της εποχής του γράφει «…στη συγκέντρωση της λίγης γνώσης που έχει απομείνει διασκορπισμένη στους αγρούς σαν τα στάχυα…», προτείνοντας μια νέα επιστήμη που ο ίδιος την ονομάζει folklore, εισάγοντας την αγγλοσαξονική θεωρία η οποία πρεσβεύει: αυτό που γνωρίζει, πιστεύει, λέει ο λαός και κάνει πράξη, μέσα από  τις εκδηλώσεις του λαϊκού του βίου, βασιζόμενος στην παράδοση. Ενώ ο Andrew Lang ορίζει την αγγλική λαογραφία ως επιστήμη των επιβιώσεων, μέσα από τα στρώματα του λαού που δεν συμμετέχουν στην εκπαίδευση, κυρίως τον αγροτικό πληθυσμό. (Αυδίκος, 2009: 49). Σε γενικές γραμμές η λαογραφία στην Αγγλία δεν ξέφυγε από τον συγκεκριμένο προσανατολισμό, που παραμένει αρχαιολογικός. (Αυδίκος, 2009: 48). Αντίθετα με ότι συνέβη στην Γερμανική  Λαογραφική Σχολή μια και εκεί υπήρξαν διαφορετικές συνθήκες, αν και εδώ πρωτίστως υπάρχει η ενασχόληση με τον αγροτικό βίο.

Η γερμανική λαογραφία δίνει βάρος στην οριοθέτηση της γερμανικής ταυτότητας και ιδιοπροσωπίας, και ο όρος που επικράτησε στην Γερμανία είναι volkskunde, (λαογνωσία), που

βάζει στο κέντρο του επιστημονικού ενδιαφέροντός της, αυτό που γνωρίζουμε εμείς για το λαό και όχι αυτό που γνωρίζει ο λαός. Ο ορισμός αυτός απλώνει το αντικείμενο της λαογραφίας, περιλαμβάνοντας σε αυτό και στοιχεία του λαϊκού βίου, σε μια προσπάθεια αναζήτησης και εντοπισμού των όποιων ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του, μέσα από τις εκδηλώσεις του πολιτισμικού του βίου. Το ενδιαφέρον για τον πολιτισμό της υπαίθρου παίρνει επιστημονική μορφή από τον καθηγητή W.H.Riehl, που διδάσκει ιστορία στο πανεπιστήμιο του Μονάχου και είναι ο πατέρας του γερμανικού volkskunde, το οποίο σε αντίθεση με το folklore, επικεντρώνει την επιστημονική μελέτη στη σύγχρονη διάσταση της. Τα επιβιώματα στην Γερμανία αντιμετωπίζονται στον παρόντα χρόνο και τόπο ως ζωντανές μαρτυρίες πολιτιστικών πρακτικών, που χρειάζονται οι επιστήμονες στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, για να αποκωδικοποιήσουν την συλλογική προσωπικότητα του γερμανικού λαού. (Αυδίκος, 2009: 50).

Το ιστορικό πλαίσιο που εμφανίστηκε το volkskunde είναι:

Η δημοσίευση του μανιφέστου του κομμουνιστικού κόμματος, καθώς και το έργο του K. Marx. Το κεφάλαιο.

Η παρισινή κομμούνα του 1848.

Η ήττα των Γερμανών στην Ιένα από τον Ναπολέοντα. (Αυδίκος, 2009: 51).

Ο Riehl ως κοινωνικός επιστήμονας, βρίσκονταν στον στενό κύκλο του βαυαρού βασιλιά Μαξιμιλιανού Β’, έχοντας τα ανωτέρω εν γνώση του, ήταν της άποψης ότι η γερμανική λαογραφία πρέπει να αναλάβει το καθήκον της ενίσχυσης της διαφοράς, τόσο σε σχέση με λαούς άλλους μη γερμανικούς, όσο και με αναφορά στον εσωτερικό «άλλο», δηλαδή την τάξη των εργατών, που την πίστευε ως επικίνδυνη και φορέα μιας ισοπεδωτικής ιδεολογίας, που έθετε σε κίνδυνο το καθεστώς.

Η λαογραφία λοιπόν θεωρήθηκε απαραίτητη εκείνη περίοδο, για να χρησιμεύσει στην δημιουργία μιας εθνικής συνείδησης, η οποία θα αποτελούσε τροχοπέδη στην ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης από την εργατική τάξη. Δημιούργησε λοιπόν ο Riehl την γερμανική λαογραφία ως μια ταξική εφαρμοσμένη επιστήμη και την έθεσε στην υπηρεσία του κράτους. (Αυδίκος, 2009: 52).

Οι ιστορικές συνθήκες της λαογραφίας στην Ελλάδα

Όταν ένας ο λαός ζει με ομαδικούς τρόπους ζωής, τηρώντας παραδόσεις ήθη και έθιμα, μπορούμε να ανακαλύψουμε τα λαογραφικά θέματα του σε διάφορες πηγές. Ακόμα κι όταν δεν υπήρχε καν ως ιδέα η λαογραφική επιστήμη στην Ελλάδα, όπως ήταν η εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας (Κυριακίδου – Νέστορος, 1997: 17). Στην προεπαναστατική Ελλάδα προϋπήρχε μια υποτυπώδης καταγραφή λαογραφικού υλικού που πιστεύω ότι δεν είχε γίνει καθόλου τυχαία. Ήταν αρκετά εκείνα τα φωτεινά μυαλά που συνέλεξαν και κατέγραψαν τους λαϊκούς θρύλους που είχαν σχέση είτε με την κατάκτηση της Κωνσταντινουπόλεως, είτε με παροιμίες, τραγούδια (Λουκάτος, 1992: 46-49), η με ταξιδιωτικές εντυπώσεις που περιλαμβάνουν περιγραφές της λαϊκής ζωής. Όλα αυτά μας έδωσαν μια πρώτη μαγιά της λαογραφίας.

Στην χώρα μας άργησαν να εμφανιστούν δημοσιευμένα έργα με λαογραφικά θέματα, οι λόγιοι όμως των νησιών του Ιονίου, υπήρξαν πρωτοπόροι σε αυτό τον τομέα και έδειξαν νωρίς το ενδιαφέρον τους για την λαϊκή παράδοση. Ο Ανδρέας  Μουστοξύδης, θεωρείται ως ο πρώτος που διακήρυξε την ανάγκη για λαογραφικές μελέτες στην Ελλάδα κάτι που πραγματοποιήθηκε πολύ αργότερα.

Το ελληνικό έθνος ως έννοια αναπτύσσεται στα τέλη 18ου αιώνα, αρχές του 19ου, τη στιγμή δηλαδή της ακμής του ελληνικού διαφωτισμού και όταν ήδη στην Ευρώπη είχε αρχίσει το ρομαντικό κίνημα.

Ο Michael Herzfeld εξηγεί με βάση την τότε ιστορική συγκυρία, το πόσο αναγκαία ήταν η στροφή προς τις ρίζες του ελληνικού έθνους και για ποιους λόγους το πρόβλημα εμείς και οι αρχαίοι παρέμενε πάντοτε βασανιστικό. Η Ελλάδα είχε ανάγκη την υποστήριξη των Ευρωπαίων, τόσο για την απελευθέρωσή της από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όσο και για την καθιέρωση και σταθεροποίηση του νεοσύστατου ελληνικού κράτους στα πρώτα χρόνια της απελευθέρωσης.

Οι Ευρωπαίοι είχαν μια εξωραϊσμένη και εξευγενισμένη εικόνα της Ελλάδας, που ήταν βασισμένη

στα πρότυπα της κλασικής αρχαιότητας. Την ίδια όμως στιγμή, οι αγράμματοι αγρότες που αποτελούσαν τον ελληνικό λαό, ήταν το άκρως αντίθετο. Έπρεπε οπωσδήποτε οι Έλληνες λόγιοι να αποκαταστήσουν την εικόνα των νεοελλήνων στα μάτια των Ευρωπαίων. «…Τι θα έκαναν, γενικότερα, οι Έλληνες με όλα τα πολιτισμικά γνωρίσματα τα οποία, αν και οικείο μέρος της ζωής τους, θεωρούνταν τόσο από τους ηγέτες τους όσο και από τους ξένους «βάρβαρα» και «ανατολίτικα», και επομένως ολότελα αντίθετα με τα ελληνικά; (…) Η μελέτη της λαϊκής παράδοσης έδινε την πιο περιεκτική απάντηση…» (Herzfeld, 2002: 24-25). Η λαογραφία ανέλαβε το δύσκολο έργο της ανάπτυξης εθνικής συνείδησης, καθώς και της απόδειξης ότι οι νεοέλληνες, πάρα τις μικρο αλλοιώσεις που παρατηρούνταν από την μακραίωνη Οθωμανική κατάκτηση, ότι εξακολουθούν να είναι γνήσιοι απόγονοι των αρχαίων. Την προς τα έξωθεν καλή μαρτυρία ανέλαβαν οι διανοούμενοι του τόπου με την μελέτη της λαϊκής παράδοσης, δειλά στο ξεκίνημα, αλλά με αυξημένη αυτοπεποίθηση αργότερα.

Οι Έλληνες λαογράφοι οργάνωσαν την προσπάθεια τους, που ήταν εκείνη της πολιτιστικής συνέχειας και μπορούμε να πούμε ότι είχε διπλό σκοπό. Από την μια να πετύχουν το ξύπνημα όσο το δυνατόν περισσότερο της εθνικής συνείδησης του λαού και από την άλλη, να γίνει κατορθωτό να κερδίσουν την θετική στάση των Ευρωπαίων (Herzfeld, 2002: 25), μια και πλέον στο νέο αναδυόμενο εθνικό κράτος, θα τεκμηριώνονταν η ιστορική του συνέχεια πάνω σε ένα ασφαλές υπόβαθρο. (Herzfeld, 2002: 26).Επιφανειακά οι Έλληνες δεν είχαν διαφορές από τα άλλα ευρωπαϊκά έθνη στην γέννηση τους, τα οποία αναζητούσαν στην λαϊκή παράδοση αποδείξεις του συλλογικού τους χαρακτήρα. Ας πάρουμε ως παράδειγμα τους Φινλανδούς οι οποίοι αντέτασσαν τον «ευρωπαϊκό τους πολιτισμό» στην «ανατολική βαρβαρότητα» των Ρώσων, όπως ακριβώς οι Έλληνες με τους Τούρκους. Έλληνες και Φινλανδοί, χρησιμοποίησαν την λαϊκή τους παράδοση για να σφραγίσουν εθνική και πολιτιστική ένταξη στην Ευρώπη, με μια διαφορά, από την στιγμή που δεν μιλούσαν μια ινδοευρωπαϊκή γλώσσα (Φινλανδοί), δεν ήταν δυνατόν να ισχυριστούν πως είχαν «δημιουργήσει» τον ευρωπαϊκό πολιτισμό, σε αντίθεση με τούς Έλληνες και άλλους ευρωπαϊκούς λαούς. (Herzfeld, 2002: 33).Η ελληνική λαογραφία μπορούμε να πούμε ότι σε γενικές γραμμές  ακολούθησε τα στερεότυπα της γερμανικής, όμως η ιστορική συγκυρία, της προσέδωσε κάποια ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. (Κυριακίδου – Νέστορος, 1997: 24).

Η Ελληνική λαογραφία, ως επιστήμη

Γιατί όμως λαογραφία και όχι κάτι άλλο; Φαινομενικά, η επιστήμη αυτή  αναφέρεται στην μελέτη του έθνους, ένας όρος όμως όπως η εθνογραφία δεν υπήρξε δημοφιλής στην Ελλάδα. Η λέξη όμως λαός, διαφέρει από το «έθνος» ως κληρονόμος του κλασικού παρελθόντος. Για να δικαιολογηθεί η ίδρυση του νέου κράτους με τους όρους του ιδεολογικού φιλελληνισμού, ήταν απαραίτητο να δειχθεί πως έθνος και λαός ήταν ένα. Στον όρο λαός όμως δεν περιλαμβανόταν η μορφωμένη ελίτ, άρα θα έπρεπε με κάποιο τρόπο να ξεχωρίσουν, και παράλληλα να αποδειχθεί ότι ο κοινός λαός άνηκε όντος στο ελληνικό έθνος, αυτό έγινε κατορθωτό με την αυτόνομη επιστήμη της λαογραφίας (Herzfeld, 2002: 37) η οποία ήταν στρατευμένη πολιτικά σε αυτό τον σκοπό από την γέννηση της.

Η ελληνική λαογραφία, καθιερώνεται ως επιστήμη το 1909 από το Νικόλαο Πολίτη ο οποίος την χαρακτηρίζει ως εθνική επιστήμη, η οποία σκοπό έχει την ανακάλυψη του εθνικού χαρακτήρα αλλά και την επισήμανση των όποιων ξένων επιρροών. (Αυδίκος, 2009: 69). Παράλληλα υποδεικνύει ως έργο της την διήθηση των πολιτισμικών δεδομένων, έτσι ώστε να υπάρξει διαχωρισμός των ξένων επιρροών από τα γηγενή. Είναι προφανές ότι η αναζήτηση της ιστορικής συνέχειας, επιβάλλει να εστιαστεί σε εκείνα τα πολιτισμικά φαινόμενα, που είναι δυνατόν να αναχθούν στην πρώτη φάση του ελληνικού πολιτισμού.

Όλα τα ανωτέρω εντάσσουν την ελληνική λαογραφία ως εθνική επιστήμη, η οποία μαζί με την ιστορία και την αρχαιολογία, συγκροτεί το ιδεολογικό οπλοστάσιο που αιτιολογεί την ύπαρξη επιβίωση και επέκταση του έθνους.

Η λαογραφία ταυτίζεται απόλυτα με τους εθνικούς στόχους και υπηρετεί την Μεγάλη Ιδέα. Θεωρώ ότι θα ήταν ιστορικά άτοπο αν υπηρετούσε κάτι το διαφορετικό, μια και είναι γέννημα του ρομαντισμού και του εθνικού κράτους, που στα πρώτα του βήματα νιώθει ήδη τους πρώτους τριγμούς από τις απόψεις του αυστριακού καθηγητή Kojak Phillipp Falmmerayer, που στην θεωρία του σχετικά με την φυλετική καταγωγή των νεοελλήνων, στα βιβλία του «Ιστορία της χερσονήσου της Πελοποννήσου κατά τους Μεσαιωνικούς Χρόνους» και «περί της καταγωγής των σημερινών Ελλήνων» που γράφτηκαν την δεκαετία του 1830, σημειώνει ότι «ουδέ σταγών αίματος ελληνικού ρέει εις τας φλέβας των σημερινών Ελλήνων» (Αυδίκος, 2009: 61) και στα οποία διατυπώνει την άποψη ότι οι σύγχρονοι Έλληνες δεν κατάγονται από τους αρχαίους Έλληνες, άλλα Σλάβους και Αλβανούς, που εισέβαλαν στην Ελλάδα και εξαπλώθηκαν στον τόπο κατά τον ύστερο Μεσαίωνα και τους νεωτέρους χρόνους. (el.wikipedia.org).

Το βιβλίο του Falmmerayer στοίχειωσε την ελληνική επιστήμη και διαπότισε τη ζωή του νεοελληνικού κράτους, ενώ λειτούργησε ως πνευματική μέγγενη μην αφήνοντας χώρο ανάπτυξης άλλων προβληματισμών. Ακόμη και στα τέλη του 20ου αιώνα ο Σβορώνος αισθάνεται  την ανάγκη να αναφέρει το συγκεκριμένο γεγονός και να αντιπαρατεθεί στα λεγόμενα του Falmmerayer σημειώνοντας την δύναμη των ντόπιων να απορροφήσουν τα «ημιβάρβαρα και πολιτικά ανοργάνωτα ξένα στοιχεία που κατά καιρούς εισρέουν στις ελληνικές χώρες». (Αυδίκος, 2009: 61).  Ο Herzfeld σε σχόλιο του για το πλαίσιο που γέννησε την λαογραφία στην Ελλάδα λέει ότι: «η ανάπτυξη της λαογραφίας στην Ελλάδα μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσα στο πλαίσιο μιας ιδεολογίας προσανατολισμένης στο εξωτερικό, διαρκώς ευαίσθητης στα σχόλια και την κριτική των ξένων». Σαφώς και δεν γίνονταν διαφορετικά μια και οι οροί αναγνώρισης του εθνικού κράτους έμπαιναν από τις μεγάλες δυνάμεις. Ο Πολίτης γράφει σε ένα κείμενο του: «Εδραίον θεμέλιον της εθνικής συνειδήσεως αποτελεί προ παντός η κοινότης των ηθών και εθίμων, των δοξασιών και των παραδόσεων (…) Η κοινότης των ηθών και των δοξασιών εκδηλούται περιτράνος παρά τω ελληνικώ λαό, διατηρουμένη εν αδιασπάστω συνέχεια από παλαιοτάτων χρόνων (…) Του Ελληνικού λαού οι κοινοί πόθοι και ελπίδες συγκεφαλαιούνται εις την λεγομένην μεγάλην ιδέαν, αποβλέπουσα εις την ολοσχερή απελευθέρωσιν και την πολιτική αποκατάστασιν του Ελληνικού έθνους». (Αυδίκος, 2009: 70). Βλέπουμε ότι η επιστήμη της ελληνικής λαογραφίας διαμορφώνεται ξεκάθαρα μέσα στο πνεύμα του ρομαντισμού και αναγορεύεται σε εθνική επιστήμη, ενώ οι απόψεις του ιδρυτού της είναι παρόμοιες με αυτές των Γερμανών συνάδελφών του. Ο Μερακλής όμως πρεσβεύει ότι έχει υπέρ του δεόντως εκτιμηθεί αυτή η διάσταση. Έτσι είναι η λαογραφία γίνεται η μόνη επιστήμη που επικρίθηκε για αυτό της τον ρόλο. Ο Σηφάκης όμως βάζει τα πράγματα στην θέση τους.

Σκοπός του ερευνητή δεν είναι να στοχοποιήσει κλάδους της επιστήμης. Στόχος του είναι η κατανόηση πολιτισμού και κοινωνίας μέσα στο ιστορικό τους περιβάλλον. Το αντίθετο υποκρύπτει επιστημονικούς και επαγγελματικούς διαγκωνισμούς. (Αυδίκος, 2009: 72).   Ο Πολίτης πάλι είναι ένας διανοούμενος που παράγει γνώση, την οποία βάζει στην υπηρεσία του εθνικού κράτους και της ανθρωπότητας. Αυτή η διάσταση εξακολουθεί να υπάρχει στην λαογραφία μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Ο Κυριακίδης διαφοροποιεί το περιεχόμενο του όρου «εθνικός» μεταγενέστερα από τον Πολίτη και εφόσον έχουν σταθεροποιηθεί τα σύνορα και η μεγάλη ιδέα είναι πλέον παρελθόν. Προβάλει ένα νέο νόημα στο χαρακτηρισμό της λαογραφίας ως εθνικής επιστήμης, την οποία άνετα μπορούμε να αντικαταστήσουμε με τον όρο ελλαδοκεντρική. Η «εθνική επιστήμη» του Κυριακίδη παραπέμπει στο ερευνητικό έργο της λαογραφίας, δηλαδή στο να κατανοήσει την ψυχοσύνθεση του ελληνικού λαού, έτσι ώστε να μπορέσει να πετύχει την διαπαιδαγώγησή του.

Η Ελληνική λαογραφία στον 21ο αιώνα Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται και ο Μέγας, ο πρώτος καθηγητής λαογραφίας στο αθηναίικο πανεπιστήμιο μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο οποίος βάζει ως πρώτο καθήκον της λαογραφίας «την γνώσιν της λαϊκής ψυχής», που εξειδικεύεται ως «αυτεπίγνωση της εθνότητάς», η άποψη του αυτή είναι ευθεία σύνδεση με τον Riehl ιδρυτή του volkskunde. (Αυδίκος, 2009: 72).     Η λαογραφία στην χώρα μας με το κλείσιμο του 20ου αιώνα συμπλήρωσε περίπου μια εκατονταετία ζωής. Μέσα σε αυτόν τον αιώνα ξεκίνησε ως μια στρατευμένη λαογραφία, που αυτό που την απασχολούσε και την ενδιέφερε, ήταν η χωρική συνέχεια, και η ενότητα στον χώρο.(Νιτσιάκος, 2008: 195). Ο χώρος όπως και ο χρόνος, ήταν εθνικός χώρος ενιαίος και ομοιογενής, αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε άλλη μικρή ή μεγάλη τοπική ενότητα υποτασσόταν στη μεγάλη, την εθνική. Οι επιμέρους ενότητες αποκτούσαν νόημα μόνο ως υποσύνολα του ενιαίου εθνικού χώρου. Η διάσταση της τοπικότητας δεν προέκυπτε πάρα μόνο ως επιβεβαίωση της ταύτισης της με την χωρική ολότητα του έθνους. Έτσι το τοπικό χρησιμοποιήθηκε ως μηχανισμός ενσωμάτωσης και συχνά επίσης, ως μηχανισμός που ακύρωνε την ετερότητα. Η χρησιμοποίηση όμως της επίσημης λαογραφίας με αυτό το σκεπτικό απέναντι στην τοπικότητα, ξενίζει όσους γνωρίζουν την παράδοση της προ επιστημονικής λαογραφίας, όταν η εντοπιότητα κατείχε σημαντική θέση. Οι παραδοσιακές κοινωνίες βρίσκονται κατά βάση σε σύνολα μικρής κλίμακας και ο παραδοσιακός τους πολιτισμός πρέπει να μελετάται σε αυτό το πλαίσιο, σε σχέση βεβαία με το σύνολο, μια και πότε οι νησίδες αυτές του πολιτισμού δεν υπήρξαν απομονωμένες.(Νιτσιάκος, 2008: 197). Η λαογραφία λόγο του ότι ξεκίνησε με εθνικό προσανατολισμό δόθηκε από κάποιους ο όρος «ιδιοτελή επιστήμη». Μεταπολεμικά όμως οι λαογράφοι αναθεωρούν τον προσανατολισμό τους και προβαίνουν σε αναθεώρηση, έτσι εγκαταλείπεται σταδιακά ο εθνικός προσανατολισμός, όσο και ο φιλολογικός, και επιζητούν πλέον για την λαογραφία έναν κοινωνικό-ιστορικό προσανατολισμό. Σήμερα η ελληνική λαογραφία προσανατολίζεται προς τις ευρύτερες ανθρωπιστικές σπουδές, ξεφεύγει από τη όρια της αυστηρά εθνικής επιστήμης και ανοίγει τον διάλογο με την σύγχρονη κοινωνική επιστήμη και την ανθρωπολογία. Αναθεωρεί και αναδιαμορφώνει τη σχέση της με την ιστορία και παράλληλα σέβεται και τιμά το παρελθόν της. (Νιτσιάκος, 2008: 198 -199).

Βιβλιογραφικές πηγές

• Michael Herzfeld. «ΠΑΛΙ ΔΙΚΑ ΜΑΣ, Λαογραφία, Ιδεολογία και η Διαμόρφωση της Σύγχρονης Ελλάδας». Εκδόσεις, Αλεξάνδρεια. Αθήνα: 2002.
• Βασίλης Νιτσιάκος, «ΠΡΟΣΑΝΑΤΟΛΙΣΜΟΙ, Μια κριτική εισαγωγή στη λαογραφία».Εκδόσεις, Κριτική Επιστημονική Βιβλιοθήκη. Αθήνα: 2008.
• Ευάγγελος Γρ. Αυδίκος. «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΙΣ ΣΠΟΥΔΕΣ ΤΟΥ ΛΑΙΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, Λαογραφίες, λαϊκοί πολιτισμοί, ταυτότητες». Εκδόσεις, Κριτική Επιστημονική Βιβλιοθήκη. Αθήνα: 2009.
• Κυριακίδου – Νέστορος Α. «Η θεωρία της ελληνικής λαογραφίας. Κριτική ανάλυση», Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Δ έκδοση. Αθήνα: 1997.
• Λουκάτος Σ. Δημήτρης. «ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ». Εκδόσεις, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης. Αθήνα: 1992.

The post Το ιστορικό υπόβαθρο της λαογραφίας στην Ελλάδα. appeared first on ΠΥΞΙΔΑ – Ινστιτούτο Γεωπολιτικής, Εθνικής Συγκρότησης & Ανάπτυξης (Ι.Γ.Ε.ΣΥ.Α.).

Είναι πολλοί που θεωρούν ότι η Συνθήκη των Σεβρών έχει καταργηθεί από τα γεγονότα και από μεταγενέστερες συνθήκες και δεν ισχύει. Αν κάνουμε μια ιστορική αναδρομή μέχρι σήμερα θα δούμε ότι τούτο δεν είναι ακριβές.

Η Συνθήκη των Σεβρών αποτελεί καταρχάς μια επιμέρους «εξειδικευμένη ρύθμιση» της Διεθνούς Συνδιάσκεψης των Παρισίων που σημάδεψε το οριστικό τέλος του Ά Παγκοσμίου Πολέμου και «ρύθμισε» τις κυρώσεις εις βάρος των ηττημένων και τα «κέρδη» των νικητών, από την οποία προέκυψαν επιπλέον η Συνθήκη των Βερσαλιών (Ιούνιος 1919), που προέβλεπε τις επιπτώσεις της ήττας της Γερμανίας, η συνθήκη του Αγίου Γερμανού (Σεπτέμβριος 1919) που επί της ουσίας διέλυε την Αυστροουγγαρία ως αυτοκρατορία, η συνθήκη του Νεϊγύ (Νοέμβριος 1919) που υποχρέωνε τη Βουλγαρία προς παραίτηση για Ανατολική Μακεδονία και Δυτική Θράκη υπερ της Ελλάδας και άλλων εδαφών υπερ Σερβίας και Ρουμανίας και η συνθήκη του Τριανόν (Ιούνιος 1920) που αφορούσε την ανεξάρτητη πλέον Ουγγαρία και την περαιτέρω παραχώρηση εδαφών της.

Η συνθήκη των Σεβρών (28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920) επιβλήθηκε στην Οθωμανική αυτοκρατορία με σκοπό την «τιμωρία» της λόγω της ενεργούς συμμετοχής της υπερ των Κεντρικών Δυνάμεων και επί της ουσίας συνιστούσε εκ πρώτης όψεως απόπειρα διάλυσεώς της. Ο σουλτάνος παραχωρούσε την κυριαρχία της Μεσοποταμίας (σημ. Ιράκ), της Παλαιστίνης και της Yπεριορδανίας (σημ. Ιορδανία) στη Βρετανία, ενώ της Συρίας και του Λιβάνου στη Γαλλία, ενώ η περιοχή της Ανατολίας περιερχόταν στην Ιταλία. Η Χετζάζ (τμήμα σήμερα της Σαουδικής Αραβίας) το Κουρδιστάν και η Αρμενία θα γίνονταν ανεξάρτητα κράτη. Τα νησιά Ίμβρος, Τένεδος και η Θράκη μέχρι της γραμμή της Τσαλτάτζας (δηλαδή στα πρόθυρα της Κωνσταντινούπολης) παραχωρούνταν στην Ελλάδα. Επίσης, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγνώριζε επίσημα την ελληνική κυριαρχία στα νησιά του Β. και Α. Αιγαίου και η Ιταλία παραχωρούσε στην Ελλάδα τα Δωδεκάνησα, εκτός από τη Ρόδο και το σύμπλεγμα Μεγίστης (Καστελλόριζο).

Η Αντάντ ανέθετε στην Ελλάδα τη διοίκηση της περιοχής της Σμύρνης για πέντε χρόνια. Στη συνέχεια, οι κάτοικοι της περιοχής θα αποφάσιζαν με δημοψήφισμα για την τύχη της(άρθρα 65-83).

Τα Στενά του Ελλησπόντου, της Προποντίδος και του Βοσπόρου τέθηκαν υπό διεθνή έλεγχο μέσω Επιτροπής που θα συστηνόταν (με συμμετοχή της Ελλάδος) και οριζόταν ελεύθερη ναυσιπλοία για κάθε εμπορικό ή πολεμικό πλοίο (άρθρα 37-61).

Η Κωνσταντινούπολη (άρθρο 36) παρέμενε μεν πρωτεύουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου μπορούσε η Κυβέρνησή της (Σουλτάνος) να διαμένει εκεί, όμως, σύμφωνα με το άρθρο 36 της Συνθήκης, αν οι οθωμανικές αρχές δεν εφήρμοζαν την Συνθήκη, ιδίως στον τομέα σεβασμού των δικαιωμάτων των εθνικών, γλωσσικών ή θρησκευτικών μειονοτήτων, τότε θα έχαναν την Κωνσταντινούπολη με απόφαση των Συμμάχων, αντίληψη που έντεχνα είχε προωθήσει ο Βενιζέλος…

Στο άρθρο 84 η Οθωμανική Αυτοκρατορία παραιτείτο πάσης διεκδικήσεως υπερ της Ελλάδας πάντων «των δικαιωμάτων και των τίτλων επί των εδαφών των κειμένων εν Ευρώπη, πέραν των δια της παρούσης συνθήκης οριζομένων συνόρων της Τουρκίας…» επί των νησιών Ίμβρου και Τενέδου, ενώ επικυρούται η προσάρτηση στην Ελλάδα των λοιπών νησιών που της είχαν ήδη παραδοθεί με την Συνθήκη των Αθηνών το 1913. Μάλιστα, αναφέρεται χαρακτηριστικά ότι η παραίτηση αυτή δεν επηρέαζε το νομικό καθεστώς «εις τας νήσους κείμενας εις απόστασιν μέχρι τριών μιλίων από της ασιατικής ακτής…» . Ομοίως παραιτήθηκε τίτλων και δικαιωμάτων υπερ της Ιταλίας (άρθρο 122) για την Αστυπάλαια, Ρόδο, Χάλκη, Κάρπαθο, Κάσο, Τήλο, Νίσυρο, Κάλυμνο, Λέρο Πάτμο, Λειψούς, Σύμη και Κώ «…και των νησίδων των εξ αυτών εξηρτημένων ως και της νήσου Μεγίστης (Καστελλορίζου)» .

Η υλοποίηση της Συνθήκης των Σεβρών 100 χρόνια μετά

Παρότι, λοιπόν, υπάρχει η αντίληψη ότι η εν λόγω συνθήκη δεν λειτούργησε, τούτο είναι εξαιρετικά ανακριβές. Καταρχάς, ως προς τις δεσμεύσεις της Τουρκίας προς τις συμμαχικές δυνάμεις, παρά την εσωτερική αντίδραση των κεμαλικών, οι τελευταίοι αναγκάστηκαν διπλωματικά να τις αποδεχθούν, προσπαθώντας όμως στρατιωτικά να τις αναιρέσουν, όπως λόγου χάρη σε σχέση με την Ελλάδα με την οποία επακολούθησαν η Μικρασιατική καταστροφή και η Συνθήκη της Λωζάνης (1923).

Παρά ταύτα, αν για παράδειγμα δούμε το νομικό καθεστώς για τα νησιά του Αιγαίου ελάχιστα άλλαξε, πλην της Ίμβρου και της Τενέδου και των Λαγουσών νήσων (Μαυρυών). Ειδικότερα το άρθρο 12 της Συνθήκης της Λωζάννης του 1923 προβλέπει τα εξής: «Η ληφθείσα απόφασις της 13ης Φεβρουαρίου 1914 υπό της Συνδιασκέψεως του Λονδίνου εις εκτέλεσιν των άρθρων 5 της Συνθήκης του Λονδίνου της 17/30 Μαϊου 1913 και 15 της Συνθήκης των Αθηνών της 1/14 Νοεμβρίου 1913, η κοινοποιηθείσα εις την Ελληνικήν Κυβέρνησιν τη 13 Φεβρουαρίου 1914 και αφορώσα εις την κυριαρχίαν της Ελλάδος επί των νήσων της Ανατολικής Μεσογείου, εκτός της Ίμβρου, Τενέδου και των Λαγουσών νήσων (Μαυρυών), ιδία των νήσων Λήμνου, Σαμοθράκης, Μυτιλήνης, Χίου, Σάμου και Ικαρίας επικυρούται, υπό την επιφύλαξιν των διατάξεων της παρούσης Συνθήκης των συναφών προς τις υπό την κυριαρχίαν της Ιταλίας διατελούσας νήσους, περί ων διαλαμβάνει το άρθρο 15. Εκτός αντιθέτου διατάξεως της παρούσης Συνθήκης, αι νήσοι, αι κείμεναι εις μικροτέραν απόστασιν των τριών μιλίων της ασιατικής ακτής, παραμένουσιν υπό την τουρκικήν κυριαρχίαν».Ενώ στο άρθρο 15 της Συνθήκης της Λωζάννης προβλέπεται ότι «η Τουρκία παραιτείται υπέρ της Ιταλίας παντός δικαιώματος και τίτλου επί των κάτωθι απαριθμουμένων νήσων, τουτέστι της Αστυπαλαίας, Ρόδου, Χάλκης, Καρπάθου, Κάσσου, Τήλου, Νισύρου, Καλύμνου, Λέρου, Πάτμου, Λειψούς, Σύμης και Κω, των κατεχομένων νυν υπό της Ιταλίας και των νησίδων των εξ αυτών εξαρτωμένων, ως και της νήσου Καστελλορίζου». Το δε άρθρο 16 της ίδιας ως άνω Συνθήκης «η Τουρκία δηλοί ότι παραιτείται παντός τίτλου και δικαιώματος πάσης φύσεως επί των εδαφών ή εν σχέσει προς τα εδάφη άτινα κείνται πέραν των προβλεπομένων υπό της παρούσης Συνθήκης ορίων, ως και επί των νήσων, εκτός εκείνων ων η κυριαρχία έχει αναγνωρισθή αυτή δια της παρούσης Συνθήκης, της τύχης των εδαφών και των νήσων τούτων κανονισθείσης ή κανονισθησομένης μεταξύ των ενδιαφερομένων».

Τα τρία αυτά άρθρα επαναλαμβάνουν, με τις αναφερόμενες εξαιρέσεις, τις δεσμεύσεις και όρους της Συνθήκης των Σεβρών για το νομικό καθεστώς των αναφερομένων νησιών και των «νησίδων των εξ αυτών εξαρτωμένων» (δηλαδή των δραχονησίδων) στο Αιγαίο, ενώ αργότερα με το το άρθρο 14 της Συνθήκης Ειρήνης των Παρισίων (10.12.1947) η ηττημένη Ιταλία «… εκχωρεί εις την Ελλάδα εν πλήρει κυριαρχία τας νήσους της Δωδεκανήσου τας κατωτέρω απαριθμουμένας, ήτοι: Αστυπάλαιαν, Ρόδον, Χάλκην, Κάρπαθον, Κάσον, Τήλον, Νίσυρον, Κάλυμνον, Λέρον, Πάτμον, Λειψών, Σύμην, Κω και Καστελλόριζον, ως και τας παρακειμένας νησίδας».

Είναι προφανές ότι τα ανωτέρω αναιρούν ευθέως την όψιμη «περί γαλάζιας πατρίδας» θεωρία της γείτονος χώρας, στην οποία ανήκουν μόνον τα νησιά που απέχουν 3 μίλια από τις ακτές της, πλην Ιμβρου, Τενέδου και Λαγουσών Νήσων.

Το ίδιο διαπιστώνουμε και ως προς την ελεύθερη ναυσιπλοΐα στα Στενά, γεγονός το οποίο επαναλήφθηκε στην Συνθήκη της Λωζάνης και ισχύει με την Συνθήκη του Μοντρέ (1936), την οποία επιθυμεί τώρα η Τουρκία να «παρακάμψει» με την κατασκευή της διώρυγας της Κωνσταντινούπολης.

Σημειώνουμε, επίσης, ενδεικτικά τα εξής εντυπωσιακά στοιχεία σε σχέση με την Συνθήκη των Σεβρών: α) για πρώτη φορά προβλέπεται ανεξάρτητο κράτος Κουρδιστάν, για το οποίο έκτοτε καμία άλλη συνθήκη δεν αναφέρει παρότι ευρέως συζητάται, β) η Αρμενία, της οποίας τα σύνορα υπέδειξε ο Woodrow Wilson, Πρόεδρος τότε των Η.Π.Α., είχε προς Βορρά θαλάσσια σύνορα, περιλαμβάνοντας τμήμα του Πόντου, γ) η Συνθήκη των Σεβρών υπογράφηκε από την Τουρκία και όχι από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, ενώ στα άρθρα 27-35 γίνεται ρητή περιγραφή στα ακριβή σύνορά της, δ)η Τουρκία υπέγραψε με ρητή εξουσιοδότηση του (τελευταίου) Σουλτάνου Μεχμετ Στ΄, η βούληση του οποίου την δέσμευε, σύμφωνα με το καθεστώς διακυβέρνησής της (και δεν απαιτείτο επικύρωση, όπως στα κοινοβουλευτικά καθεστώτα) και ενώ ήδη οι νεότουρκοι έχουν από το 1908 επικρατήσει, στ) υπάρχει ολόκληρο κεφάλαιο για τον σεβασμό των εθνικών, γλωσσικών και θρησκευτικών μειονοτήτων για τα οποία επιφυλάσσομαι να αναφερθώ μελλοντικά, ζ) αναγνωρίζονται ως ανεξάρτητα κράτη η Αρμενία, η Συρία και η Μεσοποταμία και η Εδζαζη, τμήμα της σημερινής Σαουδικής Αραβίας, η) η Τουρκία παραιτείται υπερ της Μ. Βρεττανίας ως προς την Αίγυπτο, η οποία αν και αυτόνομη, παραμένει υπό την προστασία τη τελευταίας, ενώ αναγνωρίζει (και μάλιστα αναδρομικά) την επιρροή της Γαλλίας στο Μαρόκο και στην Τυνησία και την προσάρτηση στην Μεγάλη Βρεττανία της Κύπρου και του Σουδάν, ι) για πρώτη φορά γίνεται αναφορά περί διοικητικής οργάνωσης της Παλαιστίνης και διοίκησής της από συμμαχική δύναμη της Ανταντ, καθώς και «υπέρ ιδρύσεως εν Παλαιστίνη εθνικού κέντρου του ισραηλιτικού λαού», το οποίο αποτελεί σαφή προπομπό του σημερινού Ισραήλ, ια) η Τουρκία παραιτείτο κάθε προνομίου και δικαιώματος στην Λιβύη που της είχε αναγνωρισθεί με την Συνθήκη της Λωζάνης του 1912.

Τέλος, έχει ενδιαφέρον ότι ούτε η Συνθήκη των Σεβρών ούτε όμως και η μεταγενέστερη συνθήκη της Λωζάνης φέρουν υπογραφή των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης για διαφορετικούς λόγους ανά περίπτωση.

Συνεπώς, είναι προφανές ότι σε 100 χρόνια έχουν παραχθεί πολλά από τα αποτελέσματα της υποτιθέμενης μη ισχύσασας Συνθήκης κι αυτό δεν είναι διόλου τυχαίο.

Όμως, το γεγονός της αναμφισβήτητης επιρροής της Συνθήκης στα τεκταινόμενα πέριξ της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, προκύπτει και από τις δηλώσεις του ίδιου του Ερντογαν στις 16-12-2019 στο τηλεοπτικό δίκτυο Ahaber και ενώ ήδη έχει από τον Νοέμβριο ανακοινωθεί το άκυρο σύμφωνο Τουρκίας-Λιβύης για ΑΟΖ:
«Κάναμε σαφές ότι δεν θα επιτρέψουμε μονομερείς ενέργειες εναντίον της Τουρκίας. Αυτό το είπαμε και στον Μητσοτάκη και στην αποστολή του, τόσο εγώ ο ίδιος προσωπικά όσο και η συνοδεία μου κατά την τελευταία σύνοδο του ΝΑΤΟ. Εκείνοι έχουν ακόμη συγκεκριμένες προσδοκίες. Είπαμε ότι όλα τα κάνουμε με βάση το διεθνές δίκαιο και θα συνεχίσουμε να το κάνουμε. Στην ανατολική Μεσόγειο φυσικά και ανησυχούν όσοι δεν λογάριασαν το διεθνές δίκαιο και τα δικαιώματα της Τουρκίας. Έγιναν προσπάθειες για κάποια σχέδια εδώ. Αλλά ενεργώντας δίκαια, τα ρίξαμε στο κενό. Και θα προχωρήσω ακόμη περισσότερο. Εδώ μιλάμε για πλήρη ανατροπή των Σεβρών. Το βήμα έγινε».

Πως γίνεται, λοιπόν, να ανατρέπεται κάτι που δεν ισχύει?

Κάτια Πουλάκη

The post Συνθήκη των Σεβρών: Ο εφιάλτης του Ερντογάν appeared first on ΠΥΞΙΔΑ – Ινστιτούτο Γεωπολιτικής, Εθνικής Συγκρότησης & Ανάπτυξης (Ι.Γ.Ε.ΣΥ.Α.).